آسیب پذیری کودکان

نوروفیبروماتوز | روانشناسی دات کام
نوروفیبروماتوز نوع 1
22 فروردین, 1394
توانمندی هیجانی وسلامتی در کودکان
توانمندی هیجانی و سلامتی در کودکان
22 فروردین, 1394
آسیب پذیری کودکان | روانشناسی دات کام

آسیب پذیری کودکان | روانشناسی دات کام

آسیب پذیری کودکان | روانشناسی دات کام

آسیب پذیری کودکان | روانشناسی دات کام

چه چیزی بعضی کودکان را آسیب­ پذیرتر می­کند و در معرض مشکلات رشدی و هیجانی/ رفتاری قرار می­دهد؟

کودکان هم به شدت آسیب­پذیرند هم انعطاف­پذیر. آن­ها به دلیل محدودیت­های جسمی و اجتماعی­شان، در برابر شرایط بد محیطی آسیب­پذیرند؛ به همین دلیل قوانین از ان­ها در برابر سوء رفتار، غفلت و بهره­کشی حمایت می­کند و برای آن­ها برنامه­های مداخله­ای به موقع تدوین شده است. از سوی دیگر، کودکان انعطاف­پذیری رفتاری و هیجانی دارند. یک دلیل آن هم این است که تغییر و انطباق مستمر، مشخصه­ی اصلی دوران کودکی است. در این­ جا ممکن است بپرسید: «چه چیزی بعضی کودکان را آسیب­پذیرتر می­کند و در معرض مشکلات رشدی و هیجانی/ رفتاری قرار می­دهد؟» به عبارت دیگر «چرا بعضی از بچه­ها علی رغم شرایط و استرس­های مخرب، بزرگسالان قابل و مولدی می­شوند؟»

پاسخ دادن به این سؤالات خیلی سخت است. ما می­­دانیم کودکانی که پیشینه­ی یکسانی دارند، عاقبت متفاوتی پیدا می­کنند و کودکانی که عاقبت مشابهی دارند، مسیرهای رشدی متفاوتی را طی می­کنند. این نشان می­دهد مفیدترین رویکرد در بحث آسیب­پذیری و انعطاف­پذیری، رویکرد چند متغیری، انباشتی و پویا است که نشان می­دهد عوامل مختلف در طول زمان، تأثیرات مخرب را تشدید یا تعدیل می­کنند. راتر (1996) می­گوید آنچه به کودک آسیب می­رساند، یک واقع یا یک استرس نیست بلکه انباشت تدریجی تدریجی استرس­ها است. در عین حال، عوامل محافظ نیز پیوستار دارند و در صورت انباشت تدریجی و استمرار یافتن عاقبت خوبی را برای کودکانی که وضعیت بسیار خطرناکی داشته­اند رقم می­زنند. بنابراین توجه کردن به انباشت و تعامل عوامل خطر و شناسایی نقاط قوت و نقاط آسیب­پذیردر هر مقطع سنی در سنجش و درمان بسیار اهمیت دارد.

عوامل خطر و محافظ

در رشته­ی آسیب­پذیری روانی رشدنگر، دانش رشد بهنجار با روانشناسی بالینی کودک تلفیق می­شود تا تأثیرات عوامل خط و محافظ بر یکدیگر مشخص شود. «عوامل خطر» شخصی و محیطی احتمال پیدایش بیماری یا اختلال را بالا می­برد. از سوی دیگر «عوامل محافظ» آن دسته از خصایص شخص، محیط، وضعیت­ها و رویدادها هستند، که دقت پیش­بینی آسیب­روانی بر اساس عوامل خطر را کم می­کنند.

انواع خطرات عبارتند از : 1- خطر ثابت شده، مثل وجود اختلالی آشکار (مثلا سندرم X شکننده یا سندرم داون)؛ 2- خطر زیست­شناختی مثل مراقب­های ناکافی دوران بارداری، مصرف دارو والکل در دوران بارداری، نارس بودن، کمبود اکسیژن و کمبود وزن هنگام تولد؛ 3- خطر محیطی مثل پاسخدهی ناکافی یا عدم حساسیت مراقب کودک، تحریک زبانی کم یا فقر. عوامل محافظ را نیز می­توانیم به همین شکل دسته­بندی کنیم. در این قسمت بیشتر به خطر محیطی و عوامل محافظتی می­پردازیم.

تحقیقات آسیب­شناسی روانی رشدنگر، عوامل محیطی زیادی را مشخص کرده­اند که به طور مستقیم یا غیرمستقیم بر مقاومت و آسیب­پذیری کودکان در برابر استرس تأثیر می­گذارد. خلاصه­ی این عوامل را در جدول زیر آورده­ایم. روانشناسان بالینی در عین حال باید تأثیرات پیچیده­ی عوامل خطر و محافظ بر یکدیگر را بفهمند. برای نمونه، استرس مزمن با مشکلات سازگاری کودکانی که عوامل محافظ در زندگی آن­ها کم بوده است، رابطه دارد ولی بر کودکانی که عوامل محافظ بیشتری در زندگی آن­ها وجود داشته است، تأثیر چندانی ندارد. وانگهی ظاهراً رابطه­ی عوامل خطر و محافظ با سازگاری پسرها شدیدتر از رابطه­ی آن­ها در دخترها است.

 

عوامل خطر عوامل محافظ
خصوصیات کودک
مشکلات پزشکیاختلالات ژنتیکی

نقایص مادرزادی

پسر بودن

بدخلقی

کم هوشی

رشد ناموزون

فعالیت خیلی کم یا خیلی زیاد

کمبود توجه

اختلال یا تأخیر زبانی

محل کنترل بیرونی

عدم جذابیت فیزیکی

فرزند ارشد بودن

راهبردهای غیرمنعطف کنار آمدن

کمبود مهارت­های اجتماعی

دلبستگی ناایمن

پیشرفت تحصیلی کم

عزت نفس کم

سلامت جسمی کافینداشتن اختلال ژنتیکی

نداشتن نقایص مادرزادی

دختر بودن

خوش خلقی

هوش بالا

رشد موزون

فعالیت در حد متعال

کافی بودن توجه به نسبت سطح رشد

رشد زبانی بهنجار

محل کنترل درونی

جذابیت فیزیکی

فرزند چندم بودن

راهبردهای کنار آمدن منعطف

مهارت­های اجتماعی خوب

دلبستگی ایمن

پیشرفت تحصیلی زیاد

عزت نفس زیاد

خصوصیات محیطی/خانوادگی
خانواده­ی تک والدیفرزند زیاد

اختلافات زناشویی

اختلاف­نظر والدین درباره­ی نحوه­ی بچه­داری

فقر طولانی

شبکه­ی ضعیف حمایت اجتماعی

بیکاری یا یک خط در میان کارکردن

منابع و امکانات ناکافی برای مراقبت از کودک

استرس زیاد

زندگی شهری

محیط خانوادگی پر هرج و مرج

خانواده­ی دو والدیفرزند کم

انسجام خانوادگی

اتفاق نظر والدین درباره­ی نحوه­ی بچه­داری

پایگاه اقتصادی اجتماعی بالا

حمایت فردی و اجتماعی خوب

کار باثبات

منابع و امکانات کافی برای مراقبت از کودک

استرس کم

زندگی روستایی

محیط خانوادگی باثبات و یکدست

خصوصیات والدین
افسردگی یا اسکیزوفرنیکم هوشی

تحصیلات کم

مادر نوجوان

پدر و مادری کردن عاری از حساسیت و پاسخدهی

در دسترس نبودن

عزت نفس کم

الگوی خوبی نبودن

سبک کنار آمدن اجتنابی (انکار)

ایرادگیر بودن

انتظارات رشدی نامناسب

تربیت خشن یا اهمالکاری

نظارت ناچیز بر کودک

سلامت بدنی ناکافی

انتظار چندانی از کودک نداشتن (در رابطه با رفتار و عملکرد تحصیلی کودک)

سازگاری روانی خوبهوش زیاد

تحصیلات بالا

پختگی مادر

پدر و مادری کردن آمیخته با حساسیت و پاسخدهی

دسترس بودن

عزت نفس زیاد

الگوی خوبی بودن

سبک کنار آمدن منعطف

رسیدگی کردن و گرم بودن

اطلاع داشتن از هنجارهای رشد

تربیت مقتدرانه

نظارات و زیر نظر گرفتن دقیق و نزدیک کودک

سلامت بدنی خوب

داشتن انتظارات سطح بالا از کودک

 

ضربه­ گیر استرس برای کودکان

بافت اجتماعی اقتصادی زندگی کودک هم در آسیب­پذیری یا انعطاف او نقش مهمی بازی می­کند. برای مثال، کودکانی که محرومیت­های اجتماعی و اقتصادی کشیده­اند، در معرض وقایع منفی بیشتری قرار گرفته­اند و این وقایع منفی، تأثیرات مخرب­تری بر آن­ها گذاشته است تا کودکانی که خانواده­ی متمولی دارند. از سوی دیگر، برخی خصوصیات کودکان و والدین ضربه­گیر استرس هستند حتی اگر کودک در فقر بزرگ شده باشند. ماسن و کوتزورث در خلاصه­بندی تحقیقات انجام شده درباره­ی انعطاف­ کودکان می­گویند دو متغیر همواره وجه ممیزه­ی کودکان منعطف از کودکان آسیب­پذیر بوده­اند؛ این دو متغیر، کارایی عقلانی و رابطه­ی نزدیک با والد هستند. عوامل دیگر عبارتند از خلق و خوی آرام و دلنشین؛ ارتباط با خویشاوندان، حمایت بزرگسالانی غیر از اعضای خانواده؛ و شرکت در فعالیت­ اجتماعی مقبول فوق برنامه. تحقیقات نشان داده­اند پدر و مادری کردن بسیار ساختار دار و مناسب با سن کودک، همراه با گرمی و حساسیت والدین، انتظارات رفتاری و تحصیلی سطح بالای والدین و احساس کارآمدی والدین در بچه­داری، ضرب عوامل خطر را می­گیرند.

رابطه­ی والد-کودک، نقش مهمی در آسیب­پذیر شدن یا منعطف شدن کودکان دارد. این رابطه در نگاهی وسیع، تحت تأثیر خصوصیات کودک (مثلاً جنس، خلق و خو و وضعیت زیست­شناختی کودک) قرار می­گیرند، خصوصیاتی که در کنار خصوصیات والدین، خانواده و محیط، سیر رشد کودک را پیش­بینی می­کنند. در این بین، شیوه­ی فرزندپروری والدین نیز مهم است؛ رفتار والدین می­تواند کودک را آماده­ی فراگیری مهارت­های کنار آمدن و استفاده از آن­ها کند، مهارت­هایی که انعطاف­پذیری کودکان را بیشتر می­کنندو در حالت معکوس، آنان را بیش از پیش در معرض مشکلات قرار می­دهند.

منبع: شرودر، ک. و گوردون، ب. (1384). سنجش و درمان مشکلات دوران کودکی: راهنمای روانشناسی بالینی و روانپزشکان. ترجمه م. فیروز بخت. تهران: دانژه (تاریخ انتشار اثر اصلی، 2002).

سایت هنردرمانی
سایت هنردرمانی
تخصصی ترین سایت در زمینه روانشناسی ، هنردرمانی و شاخه های وایسته به آن

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

كد امنيتي :به عدد وارد كنيد: